"

تبعید کودک شعر را می‌پروراند و بالغ می‌کند. معنای فلسطین، فلسطینی بودن، غصب، سرزمین، خون، رفتن و تبعید را هیچ کس بهتر از محمود درویش شاعری که در تبعید زیست و مرد اما در زادگاهش به خاک خوابید نفهمید. عمری برای سرزمینی که از آن رانده شده بود شعر نوشت. در تبعید مرد، اما با شکوه. این شعرش را دیشب همین‌طور که میان شعرخوانی‌هایش می‌گشتم ترجمه کردم. خستگی و عجله احتمالن ترجمه را نادقیق کرده. اگر کسی پیشنهاد یا جایگزینی داشت خوشحالم می‌کند بگوید.

شعر دوم هم مال نزار قبانی‌ست. دلم می‌خواست قصیده بلقیس‌اش را هم بگذارم. اما طولانی بود. موسی بیدج قبلن ترجمه‌اش کرده و کتابش را هم انتشارات ثالث منتشر کرده اگر کسی می‌خواهد بخرد.. از دست ندهیدش به هر حال.

فلسطین دیگر فقط نام یک سرزمین غصب شده که سالهاست می‌شناسیم نیست. فلسطین یعنی جغرافیای ویرانی. و سرزمین من نیز این‌ روزها قلمروی جغرافیای ویرانی‌ست.

۱-محمود درویش

۱- ايها المارون بين الكلمات العابرة
احملوا أسمائكم وانصرفوا
وأسحبوا ساعاتكم من وقتنا ،و أنصرفوا
وخذوا ما شئتم من زرقة البحر و رمل الذاكرة
و خذوا ما شئتم من صور،كي تعرفوا
انكم لن تعرفوا
كيف يبني حجر من ارضنا سقف السماء

۱- ای گذرندگان در میان کلمات رهگذر
نام‌هایتان را بردارید و بروید
ساعت‌هاتان را از زمان ما خارج کنید و بروید
و هر چقدر از آبیِ دریا و حافظه ماسه را می‌خواهید برگیرید
و هر چقدر از منظره‌ها می‌خواهید برگیرید
تا بدانید
که شما هرگز نخواهید دانست
چگونه سنگِ زمین‌ ما سقف آسمان را می‌سازد

۲- ايها المارون بين الكلمات العابرة
منكم السيف - ومنا دمنا
منكم الفولاذ والنار- ومنا لحمنا
منكم دبابة اخرى- ومنا حجر
منكم قنبلة الغاز - ومنا المطر
وعلينا ما عليكم من سماء وهواء

۲- ای گذرندگان در میان کلمات رهگذر
شمشیر از آن شما و خون از آن ما
آتش و فولاد از آن شما و گوشت [تن هامان] از آن ما
تانکی دیگر از آن شما و سنگ از آن ما
بمب گازی از آن شما و باران از آن ما
و آسمان و هوای ما، آسمان و هوای شما

۳- فخذوا حصتكم من دمنا وانصرفوا
وادخلوا حفل عشاء راقص..و انصرفوا
وعلينا، نحن، ان نحرس ورد الشهداء
و علينا ،نحن، ان نحيا كما نحن نشاء
ايها المارون بين الكلمات العابرة
كالغبار المر مروا اينما شئتم ولكن
لا تمروا بيننا كالحشرات الطائرة

ای گذرندگان در میان کلمات رهگذر
هچون غبار که می‌گذرد، بگذرید و [بروید] به هر آنجا که می‌خواهید،
اما چون حشرات
در میان ما پرواز نکنید

۴- فلنا في ارضنا ما نعمل
و لنا قمح نربيه و نسقيه ندى اجسادنا
و لنا ما ليس يرضيكم هنا
حجر.. او خجل

۴- از آن ماست آنچه در سرزمین‌مان می‌کاریم
از آن ماست گندمی که می‌کاریم و به شبنم خون جسدهامان آبیاری‌اش می‌کنیم
هر آنچه اینجا شما را خوشحال نمی‌کند از آن ماست
سنگ... یا شرم

۵- لنا ما ليس يرضيكم ،لنا المستقبل ولنا في ارضنا ما نعمل
ايها المارون بين الكلمات العابره
كدسوا اوهامكم في حفرة مهجورة ، وانصرفوا
واعيدوا عقرب الوقت الى شرعية العجل المقدس
او الى توقيت موسيقى مسدس

آن‌چه شما را خوشحال نمی‌کند از آن ما، ۵-
ای گذرندگان در میان کلمات رهگذر
آینده از آن ما،
آنچه در زمین‌مان می‌کاریم از آن ما
اوهامتان را در حفره‌ای دورافتاده بینبارید و بروید
و عقربه‌ ساعت را به زمان گوساله‌ی مقدس برگردانید
و یا به زمان آهنگ تیر

۶- فلنا ما ليس يرضيكم هنا ، فانصرفوا
ولنا ما ليس فيكم : وطن ينزف و شعبا ينزف
وطنا يصلح للنسيان او للذاكرة

۶- آنچه شما را خوشحال نمی‌کند از آن ماست،
پس بروید
آنچه شما ندارید از آن ماست: وطنی که در خون غوطه ور است
ملتی که در خون غوطه‌ور است
سرزمینی که شایسته فراموشی‌ست یا یادآوری

۷- ايها المارون بين الكلمات العابرة
آن ان تنصرفوا
وتقيموا اينما شئتم ولكن لا تقيموا بيننا
آن ان تنصرفوا
ولتموتوا اينما شئتم ولكن لا تموتو بيننا
فلنا في ارضنا مانعمل
ولنا الماضي هنا
ولنا صوت الحياة الاول
ولنا الحاضر،والحاضر ، والمستقبل
ولنا الدنيا هنا...و الاخرة
فاخرجوا من ارضنا
من برنا ..من بحرنا
من قمحنا ..من ملحنا ..من جرحنا
من كل شيء،واخرجوا
من مفردات الذاكرة
ايها المارون بين الكلمات العابرة

۷- ای گذرندگان از میان کلمات رهگذر
اکنون باید بگذرید
و هر کجا که دوست دارید باشید، اما نه در میان ما
اکنون باید بگذرید
و هر کجا که دوست دارید بمیرید، اما نه در میان ما
از آن ماست آنچه در سرزمین‌مان می‌کاریم
و اینجا گذشته از آن ماست
و صدای زندگی نخستین از آن ماست
و اکنون، اکنون، و آینده از آن ماست
و اینجا دنیا و آخرت از آن ماست
از سرزمین ما خارج شوید
از خشکی‌‌ و دریای ما خارج شوید
از گندم و نمک و زخم ما خارج شوید
از همه چیز
از کلمات خاطره انگیز خارج شوید
ای گذرندگان در میان کلمات رهگذر

۲- نزار قبانی

لن تجعلوا من شعبنا
شعبَ هنودٍ حُمرْ
فنحنُ باقونَ هنا
في هذه الأرضِ التي تلبسُ في معصمها
إسوارةً من زهرْ
فهذهِ بلادُنا
فيها وُجدنا منذُ فجرِ العُمرْ
فيها لعبنا، وعشقنا، وكتبنا الشعرْ
مشرِّشونَ نحنُ في خُلجانها
مثلَ حشيشِ البحرْ
مشرِّشونَ نحنُ في تاريخها
في خُبزها المرقوقِ، في زيتونِها
في قمحِها المُصفرّْ
مشرِّشونَ نحنُ في وجدانِها
باقونَ في آذارها
باقونَ في نيسانِها
باقونَ كالحفرِ على صُلبانِها
باقونَ في نبيّها الكريمِ، في قُرآنها
وفي الوصايا العشرْ..

- ملت ما را
ملتی سرخ‌پوست نپندارید!

ما اینجا ماندگاریم
در این خاک که دستبندی از گل به دست دارد
اینجا سرزمین ماست،
ما از سپیده دم عمر اینجا بوده‌ایم،
اینجا بازی کرده‌ایم
عاشق شده‌ایم
و شعر نوشته‌ایم
در آبراهه‌هایش ریشه داریم
چون گیاهان دریا
ریشه داریم در تاریخش
در نان نازکش
در زیتونش
در گندم طلایی‌اش
ریشه داریم در وجدانش
ماندگاریم در آذار و نیسانش
ماندگاریم چون نقش بر فولادش
ماندگاریم در پیامبر والایش
در قرآنش
و ده‌فرمانش.

دو سال پیش بود که یکی از همین شب‌ها عزیزی این فایل صوتی را برایم فرستاد. بعد از شنیدنش دیگر دعاهایی که با کش‌ و قوس‌های زننده و مصنوعی می‌خواستند به زور آدم را رستگار کنند به دلم ننشست. از دو سال پیش همین چند دقیقه را هر از چند گاهی که دلم هوای حسینیه ارشاد و کلام این مرد بزرگ را می‌کند گوش می‌کنم و چشم‌هایم به حال نزار خودم پیش و بیش از هر چیز دیگری خیس می‌شود. ملکیان بیش از هر چیز آدم بودن را یادم می‌اندازد. آدم بودن با تمام لوازمش، با تمام دردها و رنج‌هایش. با تمام نقصان‌ها و مزیت‌هایش.

نوشته بودم پیش از این که این مرد نازنین جانش با رنج و درد آشناست. با این که همه دغدغه‌اش کاستن از رنج آدم‌هاست اما خودش درد زیاد می‌کشد. با درد مردم اشک می‌ریزد، بارها صدایش همین طور که در این فایل می‌لرزد پشت خط لرزیده است و بغضش شکسته است. گریه‌هایی که جنسش از های و هوی‌های زننده و فریادهای روح‌خراش روشنفکر‌های بازاری نیست. اشکش از عمق درکی که از دردمندی انسان‌ها دارد به چشم می‌آید و چنین است که به دل می‌نشیند.

بگردید اگر جایی این روح بزرگ این روزها حرف می‌زند بروید و مست کنید یک چندی. شب قدر زمانی خواهد رسید که قدر درد و رنج مردم فهمیده شود. فهمیده شود؟ دریغ که جز دور باطل ضجه‌های لاغر و خالی از فکر و عادت‌واره‌های بی‌معنا در این روزها و شب‌ها چیز دیگری به گوش نمی‌رسد.

همه فکر این شب‌های من اما این است که چه‌طور بیدار می‌ماند تا صبح و قرآن بر سرش می‌گیرد و هزار بار به هزار نحو به خدای‌اش می‌گوید من را از آتش برهان کسی که کشته است، کسی که زندان کرده است، کسی که زندان‌های مملکت‌اش پر است از انسان‌های بی‌گناه، کسی که با تحمیل تنهایی و تبعید روح و روان و دین و دنیای آدم‌ها را ویران کرده است، کسی که گریه مظلوم را نمی‌شنود، کسی که اشک چشم فرزندان و مادران و همسران را ندیده می‌گیرد، کسی که به نام علی، همان کسی که چنان که وصفش را این مرد بزرگ می‌کند حکومت می‌کرده جان می‌گیرد، شکنجه می‌کند، حبس می‌کند، تبعید می‌کند. چه‌طور قرآن به سر گرفته‌ای ای مرد؟ دستت چه‌طور نمی‌لرزد وقتی این همه دل را لرزانده‌ای؟ وقتی این همه دل را ویران کرده‌ای؟

چه‌طور امید به رستگاری می‌برد آن که رنج را بر گوشه گوشه‌ی تن‌های ویران ما تحمیل کرده است؟ شب قدر در قدر آدمی را دانستن میسر می‌شود. قدر آدم را نشناخته چطور می‌خواهد قدر خدای آدم را بشناسد؟

بچه‌تر که بودم این تصویر را اول فیلم‌هایی که می‌خواستند ظهر جمعه‌ها از تلویزیون نشان بدهند توی یک نگاتیو فیلم بین صدتا عکس دیگر برای یکی دو ثانیه نشان می‌دادند. یک بار افتادم دنبال اینکه بفهمم صاحب این نگاه کیست؟ روی یکی از مجله‌های فیلم آن سال‌ها پیدایش کردم. اسمش سوسن تسلیمی بود. دلم می‌خواست صورتش را ببینم. گشتم دنبال فیلم‌هایی که بازی کرده بود، باشو غریبه‌ی کوچک را دیدم. خودش بود. صاحب همین عکس و همین نگاه. ولی خیلی زود فهمیدم که او دیگر بازی نمی‌کند چون وقتی من فقط چهارسال داشتم، یعنی سال ۶۶ از ایران رفته بود.

پاییز سال هشتاد بود. آن موقع هنوز دانشجوی ادبیات فارسی دانشگاه تهران بودم و تازه وارد دانشگاه شده بودم. همان روزهای اول در تالار فردوسی دانشکده ادبیات بزرگداشت بهرام بیضایی برگزار می‌شد. دوتا سه تایی با بچه‌های دانشکده سه روز صبح تا شب می‌رفتیم و آثار بیضایی را تماشا می‌کردیم. نام بیضایی به اندازه کافی برای کشانده شدن به سالن بزرگ بود. به خصوص که خودش هم با موهای سفید و خوب‌اش حضور داشت اما من به انگیزه دیدن سوسن تسلیمی می‌رفتم. خودش که می‌دانستم دیگر نیست. اگر بود حتمن توی آن بزرگداشت می‌آمد. اما برای دیدن چندباره بازی‌‌های بی‌نظیرش بود که می‌رفتم. بیضایی وقتی برای اختتامیه بزرگداشت پشت بلندگو رفت اولین اسمی که بلند گفت سوسن تسلیمی بود. از نبودنش اظهار تاسف کرد. هنوز آن روزها خیلی توی باغ این‌که چرا از ایران رفته نبودم. بعد از آن بود که بیشتر راجع بهش خواندم، اما باز هم تصورم این بود که نهایتن مثل خیلی‌های دیگر او هم ترجیح داده نماند و جای دیگری زندگی کند.

آن روز، فکرش را هم نمی‌کردم که هشت سال بعد بتوانم از نزدیک ببینمش. هر چه باشد او از اسطوره‌های نوجوانی و سال‌های دانشجویی‌ام بود و بیش از هر چیز دیگری می‌خواستم از زبان خودش بشنوم چرا سینمای نسل من را از حضور خودش محروم کرده است. همین یک ماه و نیم پیش که یکی از دوستان خبر داد که سوسن تسلیمی برای سفری به لندن آمده و کسانی که دوست دارند ببینندش بیایند فلان‌جا. خوشحال و شادان برای دیدن‌اش راهی لندن شدم. سوسن تسلیمی آمد، خندان بود و صیمی و افتاده. سه ویژگی‌ای که خیلی نمی‌شود با هم یک جا در یک هنرمند ستاره سینما پیدا کرد. آن هم چنین ستاره‌ای! با همه تک تک سلام و احوالپرسی کرد. گفت برویم یک جا توی پارک دور هم بنشینیم. رفتیم. بعد هم ما پرسیدیم و او از زندگی‌اش گفت، از علت ترک ایران، از اینکه زن بودن‌اش، زیبایی‌اش، چشم‌هایش، نگاهش، و اصلن حضور قدرت‌مندش روی صحنه‌ی فیلم و بعد هم کلن روی صحنه‌ی زندگی بود که باعث شد بگذارد و برود. از مصائب یک بازیگر زن مستقل که نخواهد خواهر و مادر و همسر و دختر یک مرد باشد و حضور مستقل خودش را داشته باشد گفت. از تحمل نشدن چشم در چشم حرف زدن با یک مرد گفت. از اخراج و ترک وطن گفت. و تمام وقتی که این‌ها را می‌گفت می‌خندید ولی تلخی ته نگاهش را نتوانست پنهان کند. دلتنگی‌اش برای تماشاگر ایرانی را هم همین طور.

همه مدت که حرف می‌زد و تلخ‌ترین خاطراتی که یک زن از حضور اجتماعی‌اش می‌تواند در یک جامعه داشته باشد حرف می‌زد، من با حسرت گوش می‌دادم و مواظب بودم یک کلمه را از دست ندهم... "زن مستقل هیچ‌گاه، هیچ وقت در ایران آن روز تحمل نمی‌شد و من می‌خواستم مستقل باشم".

بعد از برنامه یواشکی بهش گفتم، می‌دانم خوب می‌دانید اینی که می‌خواهم بگویم را. ولی همین امروزش هم چیزی عوض نشده خانوم تسلیمی. نه فقط روی صحنه تئاتر و فیلم که در همه عرصه‌های زندگی، حضور و تصویر و صدای زن مستقل کابوسی‌ست که خیلی ذهن‌ها را آشفته می‌کند. هوا رو به تاریکی می‌رفت که شال‌اش را پیچید دورش و راهی شام شد. باد توی موهای سیاه پرکلاغی‌اش می‌دوید.

مرتبط: تازه‌ترین مصاحبه با سوسن تسلیمی

بعد از آزادی- عکس از حنیف شعاعی

بالاخره آمدم که خبر خوش آزادی را اینجا بنویسم. محمدرضا لحظاتی پیش بعد از ۶۶ روز انفرادی از بند رست. هنوز باورم نمی‌شود. این بار بی هیچ وعده و خبری آزاد شد. همه شصت و شش روزش در انفرادی گذشته. روی هم با دفعه پیش حدود ۱۵۴ روز را در انفرادی گذرانده. آزادی‌اش با قرار وثیقه بوده. صدایش را همین الان شنیدم. سر حال بود. نتوانستیم درست حرف بزنیم. هنوز خانه پر از مهمان است. کاش زود بروند که بتوانیم دو کلمه بعد از ۶۶ روز حرف بزنیم. هنوز نمی‌دانم وثیقه چقدر بوده. ولی همچنان از پاسپورت خبری نیست. امیدوارم این دفعه پاسپورت را زود بدهند. از همه رفقا و آشنایان به خاطر همه همدلی‌هایی که این مدت داشتند یک دنیا ممنونم. از همه کسانی که به این خانه مجازی آمدند و دردهایم را شنیدند و با مهربانی خطی نوشتند ممنونم . از پدر و مادرم، از خواهرم به خاطر همه‌ی صبوری‌هایشان، به خاطر همه دلتنگی‌ها و دل‌نگرانی‌هایی که پا به پای من در این شصت و شش روز تحمل کردند ممنونم. جز شرمندگی هیچ چیزی برایم نمانده. بیش از هر زمان دیگری خسته‌ام و البته به لحاظ جسمی بیمار. درگیر معالجه‌ام این روزها. بهتر که شوم باز هم خواهم نوشت.

دایی غفور: می‌بینی یوسف؟ می‌بینی چه کردی؟ من این حرفامو به کی بگم یوسف؟ من تو گوش کی نجوا کنم یوسف؟ این انصافه؟ خب خودتو به من نشون بده، من که می‌دونم این تو نیستی، این تو نیستی... تو کجایی ؟ تو شکم کوسه؟ من با این دل چه کنم؟ من با اینا چه کنم؟ من این غصه‌مو با کی تقسیم کنم؟ من با چه قوتی این همه راهو بیام که چی؟ ... دیگه دارم اذیت می شم. دیگه وقتشه بخوابونم تو گوشت پسر !

بوی پیراهن یوسف- ابراهیم حاتمی‌کیا

<